اگر نوجوان شما به مواد مخدر اعتیاد دارد، شما به احتمال زیاد احساس سردرگمی داشته و مستاصلانه در پی راه حلی مناسب برای ترک اعتیاد او هستید تا فرزند شما بتواند زندگی جدید و عاری از اعتیاد خود را شروع کرده و در مسیر سلامتی پیش رود. در مقاله زیر به نکات مهم درباره نحوه برخورد با نوجوان معتاد اشاره شده است.
همزمان با اینکه سعی میکنید به فرزندتان کمک کنید، مواظب خود باشید. طبیعتاً شما به عنوان والدینی که فرزندتان به مواد مخدر اعتیاد دارد، در معرض تجربه استرس و همچنین طیف گستردهای از احساسات شدید از غم گرفته تا ترس و خشم خواهید بود. اجرای تمرینات خود مراقبتی که توسط روانشناسان مرکز تخصصی ترک اعتیاد دکتر جوادی به همراهان بیماران ارائه میشود، به شما عزیزان کمک خواهد کرد که از فرزندتان در مسیر حرکت از اعتیاد به سمت بهبودی حمایت نمایید. در ادامه ما به نکات مهمی اشاره کردیم که به خانوادهها کمک میکند چگونه با فرزند معتاد خود رفتار مناسبی داشته باشند.
نحوه برخورد با نوجوانی که مواد مخدر مصرف میکند
وقتی والدین متوجه مصرف مواد در نوجوان خود میشوند، معمولاً همزمان با ترس، خشم، احساس گناه و نگرانی درباره آینده فرزندشان روبهرو هستند. ممکن است واکنش اولیه، بازجویی، تهدید، محروم کردن نوجوان از تلفن و دوستان یا تلاش برای مجبور کردن او به درمان باشد. چنین واکنشهایی قابل درکاند، اما اگر گفتوگو را به میدان درگیری تبدیل کنند، نوجوان احتمالاً اطلاعات کمتری در اختیار خانواده میگذارد و از کمک گرفتن فاصله میگیرد.
برخورد درست باید بر سه هدف استوار باشد: حفظ امنیت نوجوان، شناخت دقیق وضعیت مصرف و ایجاد مسیر واقعی برای درمان. مصرف تفننی، مصرف مکرر، وابستگی و مصرف همراه با علائم روانپزشکی، شرایط یکسانی ندارند و نمیتوان برای همه نوجوانان یک نسخه واحد در نظر گرفت. ارزیابی توسط روانپزشک کودک و نوجوان، پزشک آشنا با اختلالات مصرف مواد یا تیم درمان تخصصی، نخستین گام برای مشخص کردن سطح خطر و نوع مداخله است.
۱. گفتوگو را در زمان و شرایط مناسب آغاز کنید
برای صحبت با نوجوان، زمانی را انتخاب کنید که تحت تأثیر ماده نباشد، خسته یا بهشدت تحریکپذیر نباشد و احتمال درگیری پایین باشد. گفتوگو را با جملههایی مانند «تو زندگی ما را نابود کردی» یا «بگو چه کسی تو را معتاد کرده است» شروع نکنید. بهتر است نگرانی خود را به رفتارهای مشخص مرتبط کنید:
«چند شب است خواب منظمی نداری، زود عصبانی میشوی و متوجه شدهام بعضی وقتها از خانه دور میمانی. نگران سلامتت هستم و میخواهم بفهمم چه اتفاقی برایت افتاده است.»
سؤالها باید روشن، کوتاه و بدون لحن بازپرسانه باشند. از نوجوان بپرسید چه مادهای مصرف کرده، آخرین بار چه زمانی مصرف داشته، چند وقت است مصرف میکند، ماده را چگونه به دست میآورد و هنگام قطع مصرف چه حالاتی پیدا میکند. درباره مقدار مصرف هم باید سؤال شود، اما پاسخ نوجوان را با حدس و قضاوت جایگزین نکنید.
ممکن است نوجوان در جلسه اول همه واقعیت را نگوید. این موضوع لزوماً به معنای بیفایده بودن گفتوگو نیست. اعتماد معمولاً در چند گفتوگوی کوتاه و پیوسته شکل میگیرد. والدین باید نشان دهند که شنیدن حقیقت، حتی اگر ناراحتکننده باشد، برای آنها از حفظ ظاهر خانواده مهمتر است.
۲. بین حفظ رابطه و تعیین حدومرز تعادل ایجاد کنید
نوجوان به حمایت عاطفی نیاز دارد، اما حمایت نباید به معنای نادیده گرفتن مصرف، پرداخت بدهیهای ناشی از آن، پوشاندن غیبتهای مکرر یا فراهم کردن پول بدون نظارت باشد. خانواده باید با لحنی آرام و قابل پیشبینی مشخص کند که چه رفتارهایی قابل قبول نیستند؛ برای مثال:
- مصرف یا نگهداری مواد در خانه؛
- آوردن افراد مصرفکننده به منزل؛
- رانندگی یا سوار شدن با فردی که تحت تأثیر مواد است؛
- تهدید، خشونت یا آسیب زدن به اعضای خانواده؛
- استفاده از پول خانواده برای تهیه مواد؛
- غیبت بیخبر از خانه یا قطع کامل ارتباط.
پیام والدین باید روشن باشد: «من در کنار تو هستم و برای درمانت کمک میگیرم، اما درباره امنیت خانه، خشونت و مصرف مواد حدومرز مشخصی داریم.» پیامدهای نقض این مرزها باید از قبل تعیین شوند، منطقی باشند و با خشم لحظهای تغییر نکنند. تنبیههای شدید، تحقیر، کتک زدن و تهدید به بیرون کردن نوجوان از خانه معمولاً خطر پنهانکاری، فرار و ارتباط بیشتر با محیطهای پرخطر را افزایش میدهند.
۳. شدت و الگوی مصرف را دقیق بررسی کنید
والدین نباید تنها بر اساس ظاهر، افت تحصیلی یا یک بار پیدا شدن ماده درباره شدت مشکل تصمیم بگیرند. ارزیابی باید چند محور را دربر بگیرد:
- نوع ماده: شیشه، حشیش، الکل، مواد افیونی، داروهای بدون تجویز یا ترکیبی از چند ماده؛
- الگوی مصرف: تعداد دفعات، مقدار، زمان مصرف و مصرف در تنهایی یا همراه دیگران؛
- پیامدها: افت نمرات، غیبت از مدرسه، درگیری، رفتارهای پرخطر، مشکلات مالی یا تغییر شدید روابط؛
- علائم وابستگی: میل شدید، ناتوانی در کنترل مصرف، ادامه مصرف با وجود پیامدهای منفی و بازگشت مکرر به ماده؛
- علائم پس از قطع: بیخوابی، خواب طولانی، خستگی، افت خلق، تحریکپذیری، اضطراب یا وسوسه شدید؛
- شرایط همراه: سابقه آسیب روانی، افسردگی، اضطراب، بیشفعالی، مشکلات رفتاری، خودآسیبرسانی یا فشار همسالان.
در نوجوانان، حتی مصرفی که هنوز به وابستگی کامل نرسیده است، میتواند به رشد مغز، یادگیری، تصمیمگیری، کنترل تکانه و عملکرد اجتماعی آسیب بزند. به همین دلیل، خانواده نباید منتظر بماند تا نشانههای شدید اعتیاد ظاهر شود.
۴. احتمال وجود مشکلات روانی همراه را جدی بگیرید
مصرف مواد ممکن است با افسردگی، اضطراب، اختلال نقص توجه و بیشفعالی، اختلالات رفتاری، تجربه خشونت، سوگ، طرد اجتماعی یا آسیبهای روانی همراه باشد. گاهی نوجوان برای فرار موقت از غم، اضطراب، احساس بیارزشی یا فشار همسالان به مصرف روی میآورد. در موارد دیگر، مصرف مواد باعث تشدید علائم روانی میشود.
پزشک باید بررسی کند که علائم پیش از شروع مصرف وجود داشتهاند یا پس از آن ایجاد شدهاند و آیا در دوره پرهیز نیز ادامه دارند. این تفکیک برای انتخاب درمان اهمیت دارد. اگر نوجوان دچار بدبینی شدید، توهم، بیقراری غیرقابلکنترل، چند شب بیخوابی کامل، رفتارهای خطرناک، تهدید به خودکشی یا آسیب به دیگران شده است، موضوع به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد.
پرسیدن مستقیم درباره افکار خودکشی، خودآسیبرسانی یا خشونت، باعث ایجاد این افکار نمیشود. والدین باید با آرامش سؤال کنند و در صورت وجود خطر، نوجوان را تنها نگذارند و از خدمات اورژانسی کمک بگیرند.
۵. نوجوان را در تصمیمگیری درمانی مشارکت دهید
مشارکت دادن نوجوان به معنای واگذار کردن تمام تصمیمها به او نیست. والدین مسئول تأمین امنیت و پیگیری درمان هستند، اما نوجوان باید فرصت داشته باشد درباره نگرانیهای خود صحبت کند و در انتخاب مسیر درمان نقش داشته باشد.
از او بپرسید:
- از مراجعه به پزشک یا مرکز درمانی دقیقاً چه چیزی میترساندت؟
- ترجیح میدهی جلسه اول با پزشک، روانشناس یا مشاور آشنا شروع شود؟
- چه کسی از اعضای خانواده میتواند در این مسیر همراهت باشد؟
- چه چیزی ممکن است باعث شود درمان را نیمهکاره رها کنی؟
- دوست داری درباره مدرسه، دوستان و حریم خصوصیات چگونه برنامهریزی کنیم؟
اگر نوجوان در برابر درمان مقاومت میکند، میتوان ابتدا با یک جلسه ارزیابی، گفتوگوی محرمانه با متخصص یا مراجعه به پزشک مورد اعتماد او شروع کرد. درمان موفق به همکاری تدریجی نیاز دارد و ایجاد احساس بیاختیاری کامل میتواند انگیزه ادامه مسیر را کاهش دهد.
۶. از روشهای خانوادگی و درمان متناسب با سن نوجوان استفاده کنید
درمان نوجوان معمولاً زمانی مؤثرتر میشود که فقط روی خود مصرف تمرکز نکند و روابط خانوادگی، دوستان، مدرسه، خواب، مهارت حل مسئله و شرایط محیطی را نیز دربر بگیرد. در این زمینه، درمانهای خانوادهمحور اهمیت زیادی دارند.
در درمان خانوادهمحور چندبعدی (MDFT)، همزمان وضعیت نوجوان، رابطه او با والدین، عملکرد خانواده، ارتباط با همسالان و شرایط مدرسه بررسی میشود. هدف این است که خانواده بتواند نظارت مناسب، ارتباط مؤثر و حمایت پایدار ایجاد کند.
در درمان خانوادهمحور راهبردی کوتاهمدت (BSFT)، الگوهای ارتباطی مشکلزا، درگیریهای تکراری، مرزهای نامشخص و رفتارهایی که ناخواسته مصرف را تقویت میکنند، شناسایی و اصلاح میشوند. درمان شناختی ـ رفتاری نیز به نوجوان کمک میکند محرکهای مصرف، افکار وسوسهزا، تصمیمهای تکانشی و موقعیتهای پرخطر را بشناسد و برای آنها پاسخهای عملی تمرین کند.
مصاحبه انگیزشی برای نوجوانی که هنوز درباره ترک مردد است، کاربرد دارد. درمانگر به جای فشار مستقیم، به او کمک میکند پیامدهای مصرف را با اهداف شخصی خودش مقایسه کند؛ برای مثال، حفظ رابطه با خانواده، ادامه ورزش، موفقیت تحصیلی، استقلال یا داشتن آینده شغلی.
۷. محیط خانه، دوستان و مدرسه را در برنامه درمان وارد کنید
نوجوان پس از جلسه درمان به همان محیطی برمیگردد که ممکن است مصرف در آن شکل گرفته یا تقویت شده باشد. بنابراین خانواده باید همراه متخصص بررسی کند که چه کسانی، مکانها، زمانها و هیجانهایی با مصرف ارتباط دارند.
گاهی لازم است دسترسی نوجوان به پول نقد، رفتوآمدهای بدون اطلاع، مهمانیهای پرخطر یا ارتباط با افراد مصرفکننده برای مدتی با نظارت بیشتری همراه شود. این نظارت باید روشن، متناسب با سن و با اطلاع نوجوان باشد؛ کنترل مخفیانه و دائمی میتواند رابطه را تخریب کند.
همکاری با مدرسه نیز در بسیاری از موارد ضروری است. افت تحصیلی، غیبت، خوابآلودگی، درگیری، انزوا یا تغییر ناگهانی دوستان ممکن است نشانههایی از مشکل باشند. با رعایت حریم خصوصی و هماهنگی با خانواده و متخصص، میتوان برای کاهش فشار درسی، بازگشت تدریجی به مدرسه، حمایت مشاور و جلوگیری از برچسبزنی برنامهریزی کرد.
۸. درباره حریم خصوصی و اطلاعرسانی شفاف باشید
نوجوان باید بداند که چه اطلاعاتی در اختیار والدین، پزشک، مدرسه یا سایر افراد قرار میگیرد. قوانین مربوط به رضایت درمان و محرمانگی افراد زیر ۱۸ سال، بسته به کشور و شرایط قانونی متفاوت است؛ بنابراین خانواده باید این موضوع را از مرکز درمانی بهطور دقیق بپرسد.
در عین حال، حریم خصوصی محدودیتهایی دارد. اگر نوجوان در معرض خطر جدی خودکشی، آسیب به دیگران، مسمومیت، خشونت یا وضعیت پزشکی خطرناک باشد، حفظ جان و امنیت او اولویت پیدا میکند. بهتر است این حدود از ابتدا برای نوجوان توضیح داده شود تا احساس نکند اطلاعاتش بدون هیچ قاعدهای منتقل میشود.
۹. سطح مناسب مراقبت را با نظر متخصص انتخاب کنید
همه نوجوانان به بستری شدن نیاز ندارند. اگر نوجوان از نظر جسمی و روانی ثبات نسبی دارد، خطر فوری وجود ندارد، خانواده توان نظارت دارد و نوجوان میتواند در جلسات منظم شرکت کند، درمان سرپایی یا فشرده سرپایی ممکن است انتخاب مناسبی باشد.
در مقابل، وجود روانپریشی، خطر خودکشی یا خشونت، مسمومیت، مصرف سنگین و ترکیبی، ناتوانی خانواده در تأمین امنیت، فرارهای مکرر، بیخوابی شدید یا شکست چندباره درمان سرپایی میتواند نیاز به سطح مراقبتی بالاتر را مطرح کند. بستری یا اقامت درمانی باید در محیطی متناسب با سن نوجوان، با کادر آموزشدیده و برنامه مشخص روانپزشکی، رواندرمانی، آموزش خانواده و پیگیری پس از ترخیص انجام شود.
درمان در محیط محدودکنندهتر، زمانی توجیه دارد که امنیت نوجوان و اطرافیان با سطح مراقبت پایینتر تأمین نشود. تصمیمگیری صرفاً بر اساس ترس والدین، شهرت مرکز یا وعدههای تبلیغاتی، روش مناسبی برای انتخاب محل درمان نیست.
۱۰. مصرف شیشه یا مواد دیگر را با خوددرمانی مدیریت نکنید
والدین نباید برای آرام کردن نوجوان، خواباندن او یا کاهش وسوسه، بدون تجویز پزشک از داروهای خوابآور، آرامبخش، مسکنهای قوی یا داروهای اعضای خانواده استفاده کنند. ترکیب این داروها با الکل یا مواد دیگر میتواند خطر مسمومیت و اختلال تنفسی را افزایش دهد.
در نوجوانی که شیشه مصرف میکند، پزشک باید خواب، تغذیه، ضربان قلب، فشار خون، وضعیت روانی و احتمال مصرف همزمان مواد را بررسی کند. دارو ممکن است برای درمان افسردگی، اضطراب، اختلال خواب، روانپریشی یا مشکلات همراه تجویز شود، اما انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید کاملاً فردی و تحت نظر پزشک باشد.
۱۱. درمان را پس از قطع مصرف تمامشده تلقی نکنید
قطع مصرف، آغاز مسیر بهبودی است. در هفتهها و ماههای بعد، نوجوان ممکن است با افت انگیزه، خستگی، اختلال خواب، تحریکپذیری، افسردگی، مشکل تمرکز یا وسوسه ناگهانی روبهرو شود. این علائم میتوانند در زمان فشار خانوادگی، شکست تحصیلی، دیدن دوستان مصرفکننده یا قرار گرفتن در محیط قبلی تشدید شوند.
خانواده باید همراه تیم درمان، برنامهای مشخص برای پیشگیری از عود داشته باشد: شناسایی علائم هشدار، تعیین فرد قابل تماس در شرایط بحرانی، برنامه خواب و فعالیت روزانه، ادامه جلسات درمان، پیگیری مدرسه و محدود کردن موقعیتهای پرخطر. اگر لغزش رخ داد، واکنش فوری باید بر ارزیابی خطر و بازگشت به درمان متمرکز باشد. سرزنش و تحقیر معمولاً اطلاعات دقیق را کمتر میکند و احتمال پنهانکاری را بالا میبرد.
۱۲. والدین نیز به حمایت و آموزش نیاز دارند
زندگی با نوجوانی که مواد مصرف میکند، میتواند خانواده را دچار فرسودگی، اضطراب، خشم و احساس درماندگی کند. والدین برای مراقبت مؤثر از نوجوان، به آموزش درباره مواد، مهارت گفتوگو، روش نظارت، مدیریت بحران و شناخت علائم خطر نیاز دارند. مشاوره خانوادگی یا گروههای حمایتی برای والدین میتواند به کاهش تعارض و ایجاد واکنشهای منظمتر کمک کند.
پدر و مادر باید درباره نقش خود نیز صادقانه فکر کنند: آیا در خانه خشونت، تحقیر، بیثباتی، مصرف مواد توسط یکی از اعضای خانواده یا قوانین متناقض وجود دارد؟ اصلاح این عوامل، بخشی از درمان نوجوان است. مسئولیت مصرف را نمیتوان بر دوش والدین گذاشت، اما خانواده میتواند محیطی فراهم کند که ادامه درمان در آن امکانپذیرتر باشد.
۱۳. شروع ارزیابی را به تعویق نیندازید
اگر مصرف نوجوان تکرار شده، بر خواب، خلق، مدرسه، روابط یا رفتار او اثر گذاشته یا خانواده درباره مقدار و نوع ماده مطمئن نیست، بهتر است ارزیابی تخصصی در اولین فرصت انجام شود. مراجعه زودهنگام امکان شناسایی مشکلات همراه، کاهش آسیب، اصلاح محیط زندگی و جلوگیری از عمیقتر شدن وابستگی را افزایش میدهد.
در این مسیر، هدف خانواده باید روشن باشد: نوجوان احساس کند ارزشمند و قابل حمایت است، در عین حال بداند مصرف مواد پیامدهای واقعی دارد و برای بازگشت به امنیت، سلامت و زندگی عادی به کمک تخصصی نیاز دارد. ترکیب رابطه قابل اعتماد، مرزهای ثابت، ارزیابی پزشکی، درمان متناسب با سن و پیگیری مداوم، پایه برخورد مؤثر با نوجوانی است که با مصرف مواد درگیر شده است.
جمع بندی
برخورد با نوجوانی که مواد مصرف میکند، به آرامش، گفتوگوی بدون تحقیر، شنیدن نگرانیهای او و تعیین مرزهای روشن نیاز دارد. والدین باید شدت و الگوی مصرف، وضعیت خواب و خلق، احتمال وجود مشکلات روانی همراه و میزان خطر برای خود نوجوان یا دیگران را جدی بگیرند. کمک گرفتن از روانپزشک کودک و نوجوان، مشارکت دادن نوجوان در تصمیمهای درمانی، توجه به نقش خانواده و مدرسه و ادامه پیگیری پس از شروع درمان، از مهمترین عوامل در مسیر بهبودی هستند. هرچه ارزیابی تخصصی زودتر انجام شود، امکان پیشگیری از عمیقتر شدن وابستگی و کاهش پیامدهای جسمی، روانی و اجتماعی بیشتر خواهد بود.
در کلینیک ترک اعتیاد دکتر جوادی، ما در کنار نوجوان و خانواده او هستیم تا این مسیر با آگاهی، حمایت و برنامهریزی تخصصی طی شود. اگر درباره مصرف مواد، تغییرات رفتاری، افت تحصیلی، اختلال خواب یا وضعیت روانی فرزندتان نگرانی دارید، میتوانید برای دریافت مشاوره و ارزیابی اولیه به کلینیک مراجعه کنید. تیم درمان با بررسی شرایط نوجوان و خانواده، سطح خطر و مناسبترین روش درمان را مشخص میکند و در مراحل ارزیابی، درمان و پیگیری پس از آن همراه شما خواهد بود.