اعتیاد اختلالی مزمن و عودکننده است که میتواند عملکرد بخشهایی از مغز را که در احساس پاداش، تصمیمگیری و کنترل رفتار نقش دارند، تحتتأثیر قرار دهد. یکی از روشهایی که برای اثرگذاری بر فعالیت این نواحی بررسی شده، تحریک مغناطیسی مکرر مغز یا rTMS است. در این روش غیرتهاجمی، یک سیم پیچ مخصوص روی بخش مشخصی از سر قرار میگیرد و پالسهای مغناطیسی کوتاه و کنترلشدهای تولید میکند.
این پالسها بدون جراحی، بیهوشی یا ورود وسیلهای به بدن، از استخوان جمجمه عبور کرده و فعالیت سلولهای عصبی ناحیه هدف را تعدیل میکنند. محل تحریک، شدت و فرکانس پالسها نیز براساس هدف درمان و شرایط بیمار تعیین میشود. در این مقاله، کاربرد rTMS در درمان اعتیاد، نحوه انجام جلسات و شواهد موجود درباره تأثیر آن بر وسوسه مصرف و احتمال بازگشت را بررسی میکنیم.
rTMS چه کمکی به ترک اعتیاد میکند؟
مهمترین کاربرد rTMS در روند ترک اعتیاد، کاهش شدت وسوسه و کمک به کنترل میل ناگهانی به مصرف است. میلی که ممکن است با دیدن محرکهای مرتبط با مواد، قرار گرفتن در موقعیتهای پراسترس یا تجربه هیجانهای ناخوشایند فعال شود. کاهش این فشار ذهنی به بیمار فرصت میدهد پیش از اقدام به مصرف، موقعیت را مدیریت کند و از راهکارهای آموختهشده در جلسات درمانی کمک بگیرد. همچنین rTMS در برخی بیماران میتواند کنترل تکانه و توانایی مقاومت در برابر تصمیمهای فوری را تقویت کند. در نتیجه، احتمال اینکه وسوسه مستقیماً به مصرف دوباره منجر شود، کاهش مییابد.
مطالعات انجامشده درباره وابستگی به نیکوتین، الکل، کوکائین و برخی مواد محرک نشان دادهاند که اجرای جلسات مکرر rTMS میتواند شدت ولع مصرف را کاهش دهد. این اثر به تعدیل فعالیت شبکههای مغزی مرتبط با پاداش، انگیزه و مهار رفتار نسبت داده میشود. برخی پژوهشها نیز تغییر در فعالیت سیستم دوپامین را یکی از سازوکارهای احتمالی آن میدانند اما این موضوع به معنای افزایش ساده و مستقیم دوپامین یا برطرفشدن تمام علائم جسمی و روانی ترک نیست. کاربرد اصلی این روش، اثرگذاری بر میل به مصرف و واکنش مغز به محرکهایی است که میتوانند زمینه بازگشت را فراهم کنند.
کاهش درگیری ذهنی با مواد ممکن است ادامه درمان و حفظ پرهیز را برای بیمار آسانتر کند. با این حال، پاسخ افراد به rTMS یکسان نیست و نتیجه آن به نوع ماده، شدت و مدت وابستگی، وضعیت روانی، محل و فرکانس تحریک و کاملکردن جلسات بستگی دارد. شواهد درباره کاهش وسوسه امیدوارکنندهاند، اما میزان ماندگاری اثر و تاثیر قطعی آن بر جلوگیری از عود هنوز برای همه انواع اعتیاد یکسان و مشخص نیست. به همین دلیل، rTMS معمولاً در کنار رواندرمانی، درمان دارویی و سایر مراقبتهای مورد نیاز بیمار به کار میرود.
مزایای درمان اعتیاد با rTMS
استفاده از rTMS در درمان اعتیاد، علاوه بر کمک به مدیریت میل به مصرف، از نظر ایمنی، نحوه اجرا و امکان هماهنگی با سایر درمانها نیز مزایایی دارد. در ادامه، مهمترین مزایای این روش را بررسی میکنیم:
- کاهش وسوسههای محرکمحور: rTMS میتواند شدت میلی را که پس از مواجهه با تصاویر، محیط، افراد یا موقعیتهای یادآور مصرف ایجاد میشود، کاهش دهد.
- تقویت کنترل بر رفتارهای تکانهای: تعدیل فعالیت شبکههای مرتبط با تصمیمگیری ممکن است به بیمار کمک کند میان احساس میل و اقدام به مصرف فاصله ایجاد کند و واکنش سنجیدهتری داشته باشد.
- غیرتهاجمی بودن درمان: برای انجام rTMS نیازی به جراحی، تزریق، کاشت الکترود یا ورود وسیلهای به بدن نیست و تحریک از روی پوست سر انجام میشود.
- عدم نیاز به بیهوشی: بیمار در تمام مدت جلسه هوشیار است و معمولاً پس از پایان درمان میتواند بدون دوره نقاهت به فعالیتهای روزمره خود بازگردد.
- نبود عوارض عمومی دارویی: از آنجا که rTMS دارو نیست، عوارض سیستمیک برخی داروها مانند تداخل دارویی، مشکلات گوارشی یا فشار بر کبد و کلیه را ایجاد نمیکند. هرچند ممکن است عوارض موضعی و گذرایی مانند سردرد یا ناراحتی پوست سر داشته باشد.
- امکان تنظیم درمان متناسب با بیمار: محل تحریک، شدت پالس، فرکانس و تعداد جلسات را میتوان براساس نوع وابستگی، وضعیت بالینی و پاسخ بیمار تنظیم کرد.
- قابلیت استفاده در کنار سایر درمانها: rTMS میتواند همزمان با رواندرمانی، آموزش مهارتهای پیشگیری از عود و در صورت نیاز دارودرمانی اجرا شود و مانعی برای ادامه اجزای اصلی برنامه ترک ایجاد نمیکند.
- کمک به ماندن بیمار در مسیر درمان: کاهش فشار ناشی از وسوسه و درگیری ذهنی با مواد ممکن است حضور منظم در جلسات، تمرکز بر رواندرمانی و اجرای برنامه پیشگیری از بازگشت را برای بیمار آسانتر کند.
آیا rTMS بهتنهایی میتواند باعث ترک اعتیاد شود؟
خیر؛ rTMS به تنهایی برای ترک کامل و پایدار اعتیاد کافی نیست. این روش عمدتاً برای کاهش ولع مصرف و تعدیل تکانشگری به کار میرود. در حالی که قطع بعضی مواد ممکن است به کنترل علائم جسمی، تجویز دارو یا مراقبت پزشکی نیاز داشته باشد. همچنین rTMS نمیتواند به تنهایی عادتهای شکلگرفته پیرامون مصرف، محرکهای محیطی یا مشکلات روانی مؤثر بر بازگشت را اصلاح کند.
برای مثال، شواهد مربوط به وابستگی به نیکوتین و محرکهایی مانند کوکائین نشان میدهد rTMS میتواند میل به مصرف را در برخی بیماران کاهش دهد اما کاهش وسوسه با درمان کامل وابستگی یکسان نیست. بیمار پس از کاهش ولع نیز باید بتواند موقعیتهای پرخطر را تشخیص دهد، هیجانهای محرک مصرف را مدیریت کند و رفتارهای جایگزین را بیاموزد.
بنابراین rTMS زمانی نتیجه کاربردیتری دارد که جایگاه آن در برنامه درمان هر بیمار مشخص باشد. برای یک فرد ممکن است همراه روان درمانی استفاده شود و برای فردی دیگر، پس از سم زدایی و در کنار دارو درمانی یا مراقبتهای پیشگیری از عود قرار گیرد. در این شرایط، rTMS درمانهای دیگر را حذف نمیکند، بلکه با کاهش موانعی مانند وسوسه شدید و ضعف کنترل تکانه، اجرای آنها را برای بیمار امکانپذیرتر میسازد.
آیا rTMS بر کاهش وسوسه و ولع مصرف مواد مخدر تأثیر دارد؟
مطالعات متعددی که روی rTMS انجام شده، از تأثیر آن بر کاهش میل به مصرف مواد مخدری چون کوکائین و نیکوتین و همچنین الکل حکایت دارد. در واقع، درمان rTMS با ایجاد تغییرات رفتاری قابلتوجه و طولانیمدت، از جمله کاهش ولع و وسوسه مصرف مواد مخدر، میتواند به درمان و ترک اعتیاد منجر شود.
سازوکار rTMS به این صورت است که بخشهایی از قشر مغز را تحریک کرده و با افزایش آزادسازی دوپامین، عوارض قطع مصرف مواد مخدر را در فرد مبتلا به اعتیاد کاهش داده و ترک اعتیاد را تسهیل میکند. مطابق آخرین تحقیقات و مطالعات، جلسات مکرر rTMS بر کاهش میل به مصرف مواد مخدر و همچنین جلوگیری از عود اختلال و بازگشت فرد به اعتیاد تأثیر مثبت و به سزایی دارند.
با تحریک مغز با استفاده از rTMS، فعالیت آن تعدیل شده و رفتارهای اعتیادآور که نامتعادل محسوب میشوند به طرز چشمگیری کاهش پیدا میکنند. بر اساس آخرین تحقیقات، انجام rTMS با فرکانس بالا در قشر پیشیشانی سمت چپ مغز، دوپامین بیشتری در مغز آزادکرده و در درمان و ترک اعتیاد مؤثر و مفید است.
چگونه فرکانس و میزان جلسات rTMS بر کارایی آن تأثیر میگذارد؟
ازآنجاکه rTMS با تأثیر بر تحریکپذیری قشر مغز باعث افزایش آزادسازی دوپامین میشود، اعمال مکرر این تکنیک بر فرد مبتلا به اعتیاد به وی در کاهش عوارض ترک اعتیاد کمک کرده و روند درمان را تسهیل میکند. همچنین rTMS با تعدیل فعالیت عصبی مغز، رفتارهای نامتعادل و اعتیادآوری چون میل، ولع و وسوسه مصرف مواد مخدر را کاهش میدهد.
برای تثبیت و ماندگاری اثر این روش درمانی، rTMS میبایست طی جلسات منظم و متعدد اعمال شود. جلسات متوالی rTMS سبب میشود اثر تعدیلکننده آن حتی پس از طی دوره درمان هم ادامه پیدا کند. تحقیقات نشان داده که rTMS برای آزادسازی دوپامین و تأثیرگذاری بیشتر میبایست با فرکانس بالای ۵ هرتز روی بیمار انجام شود.
آیا نوع خاصی از اعتیاد وجود دارد که rTMS برای آن مؤثرتر باشد؟
تأثیر rTMS بر انواع اختلالات روانی و ترک اعتیاد از جمله ترک کراک بررسی شده است. مطالعات معتبر از این حکایت دارند که این تکنیک درمانی با کاهش ولع، تکانشگری و رفتارهای اعتیادآور و خطرآفرین، تأثیرات مفیدی و قابلتوجهی بر ترک اعتیاد دارد. ازآنجا که یکی از کارکردهای rTMS آزادسازی دوپامین است، بهخصوص در درمان و ترک اعتیاد مواد مخدری چون نیکوتین و ترک کوکائین مفید و مؤثر است.
آیا اثرات بلندمدتی از rTMS برای کاهش وسوسه و جلوگیری از بازگشت به اعتیاد وجود دارد؟
یکی از نقاط قوت روش تحریک مغناطیسی مکرر مغزی (rTMS) به نسبت سایر تکنیکها، اثر درمانی قابلتوجه، بلندمدت و ماندگارتر آن است. بدین ترتیب و با کاهش میل به مصرف مواد مخدر، rTMS از بازگشت و عود اعتیاد جلوگیری میکند و فرد نیز تسلط و خودآگاهی بیشتری روی کارهای خود پیدا میکند.
جمع بندی
تحریک مغناطیسی مکرر مغزی یکی از روشهای درمانی نوین ترک اعتیاد است که طی آن، با تحریک قشرهای خاصی از مغز، دوپامین آزاد شده و میل به مصرف مواد مخدر کاهش پیدا میکند. به این منظور، میبایست این درمان طی جلسات متعدد و با فرکانسهای خاص روی فرد مبتلا اعمال شود. این نوع درمان در کلینیکهای کمشماری انجام میشود.بهترین مرکز ترک اعتیاد تهران یعنی کلینیک ترک اعتیاد دکتر جوادی از جمله این مراکز است که با متخصصین باتجربهای که دارد از روشهای نوین درمان اعتیاد مانند درمان rTMS استفاده میکند.
مطالعات علمی متعدد از تأثیر مفید rTMS بر اختلالات مصرف مواد از طریق کاهش ولع، تکانشگری و رفتارهای مخاطرهآمیز حکایت دارند و نشان میدهند که rTMS با اثرات ماندگاری که دارد بهعنوان یک گزینه جدی برای ترک اعتیاد مطرح بوده و میتواند به بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا کمک شایانی کند.
سوالات متداول
- آیا rTMS در کاهش وسوسه مصرف مواد مخدر موثر است؟
بله، مطالعات نشان دادهاند که rTMS با تحریک مغز و افزایش دوپامین، وسوسه و میل به مصرف مواد مخدر را کاهش میدهد. - آیا rTMS برای همه انواع اعتیاد موثر است؟
rTMS به ویژه در ترک اعتیاد به نیکوتین، کوکائین و مواد مخدر مختلف موثر است و میتواند وسوسه و رفتارهای اعتیادآور را کاهش دهد. - آیا اثرات درمانی rTMS بلندمدت و ماندگار است؟
بله، rTMS دارای اثرات درمانی قابل توجه و بلندمدت است که به کاهش وسوسه و جلوگیری از بازگشت به اعتیاد کمک میکند.
📌 منبع: www.mayoclinic.org