نالتروکسان چیست؟

اعتیاد به مواد مخدر یا الکل می‌تواند زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار دهد، اما خوشبختانه علم پزشکی راهکارهایی مؤثر و ایمن برای مقابله با این چالش‌ها ارائه داده است. نالتروکسان (نالترکسون) یکی از داروهای کلیدی در درمان وابستگی به مواد و الکل است که بسیاری از افراد با موفقیت از آن برای ترک پایدار استفاده کرده‌اند. اما نالتروکسان دقیقاً چیست؟ چگونه عمل می‌کند؟ آیا عوارض دارد؟ و چه کسانی می‌توانند از آن استفاده کنند؟

در این مقاله، به بررسی دقیق داروی نالتروکسان می‌پردازیم تا اگر شما یا یکی از عزیزانتان در مسیر ترک اعتیاد هستید، با آگاهی کامل، تصمیمی مطمئن و مؤثر بگیرید.

داروی نالتروکسان (نالترکسون) چیست؟

نالتروکسان (که با نام نالترکسون هم شناخته می‌شود) دارویی است که از سوی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در سال ۱۹۸۴ برای درمان اختلالات مرتبط با مصرف الکل و مواد افیونی تأیید شد.
این دارو با مسدودکردن گیرنده‌های خاصی در مغز به نام «گیرنده‌های اپیوئیدی» عمل می‌کند؛ این گیرنده‌ها همان‌هایی هستند که مواد مخدری مثل تریاک، هروئین، مورفین یا حتی الکل برای ایجاد احساس لذت و آرامش روی آن‌ها اثر می‌گذارند.

نالتروکسان به طور رقابتی روی این گیرنده‌ها می‌نشیند و جلوی تأثیر مواد را می‌گیرد، بدون اینکه خودش اثری مشابه مواد داشته باشد. به بیان ساده‌تر، این دارو باعث می‌شود اگر فرد دوباره سراغ الکل یا مواد برود، دیگر از مصرف آن‌ها احساس لذت نکند، و همین موضوع باعث کاهش ولع (اشتیاق شدید) و احتمال عود (بازگشت به مصرف) می‌شود.

نالتروکسان نه خاصیت نشئه‌آوری دارد و نه اعتیادآور است، اما در کنترل اعتیاد نقش مهمی ایفا می‌کند، به‌ویژه وقتی در کنار درمان‌های روان‌شناختی و مشاوره‌ای استفاده شود.

اشکال دارویی نالتروکسان چیست؟

داروی نالتروکسان در سه شکل اصلی در دسترس است: قرص خوراکی، تزریق عضلانی طولانی‌اثر، و ایمپلنت زیرجلدی. هر یک از این اشکال کاربرد و ویژگی‌های خاص خود را دارند که بسته به شرایط بیمار، توسط پزشک تجویز می‌شوند. در ادامه، هر یک از این اشکال را توضیح می‌دهیم:

1. قرص خوراکی نالتروکسان
   این شکل رایج‌ترین نوع مصرف نالتروکسان است و معمولاً به‌صورت روزانه با دوز ۵۰ میلی‌گرم مصرف می‌شود. برای بیمارانی که تازه مصرف دارو را آغاز کرده‌اند، پزشک ممکن است درمان را با دوز آزمایشی ۲۵ میلی‌گرم شروع کند تا اطمینان حاصل شود که بدن بیمار تحمل دارو را دارد و علائم ترک ناگهانی (مثل بی‌قراری، تهوع یا دردهای بدنی) ایجاد نمی‌شود. در برخی موارد، بسته به شرایط بیمار، می‌توان این دارو را یک روز در میان یا سه‌روزه با دوزهای بالاتر تجویز کرد.
   نکته مهم: برای افرادی که سابقه مصرف مواد افیونی دارند، مصرف زودهنگام نالتروکسان بدون سم‌زدایی کامل، ممکن است باعث بروز سندرم ترک حاد شود.
2. تزریق عضلانی طولانی‌اثر (با نام تجاری Vivitrol®)
   این شکل دارویی، به‌صورت آمپول عضلانی تزریق می‌شود و اثر آن تا ۴ هفته (یک ماه) در بدن باقی می‌ماند. دوز استاندارد آن ۳۸۰ میلی‌گرم است و در عضله گلوتئال (ماهیچه باسن) تزریق می‌شود. این روش برای بیمارانی مناسب است که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند هر روز قرص مصرف کنند یا ممکن است مصرف دارو را فراموش کنند.
   مزیت این روش در این است که پایبندی به درمان (مصرف منظم دارو طبق برنامه) را به طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.
3. ایمپلنت زیرجلدی نالتروکسان
   ایمپلنت نوعی کاشت دارویی است که به‌صورت یک کپسول، زیر پوست (معمولاً در ناحیه شکم یا بازو) قرار داده می‌شود. این ایمپلنت به‌آرامی نالتروکسان را طی مدت ۲ تا ۶ ماه در بدن آزاد می‌کند. میزان داروی موجود در ایمپلنت معمولاً بین ۱ تا ۲.۳ گرم است.
   این روش درمانی به‌خصوص برای بیمارانی مفید است که در خطر عود مجدد مصرف هستند و به‌سختی می‌توانند داروهای خوراکی یا تزریقی را به طور منظم مصرف کنند.

در کلینیک ترک اعتیاد دکتر جوادی، ایمپلنت نالتروکسان با بهره‌گیری از روش‌های نوین، تجهیزات استریل و تحت‌نظر پزشکان متخصص، به‌صورت کاملاً ایمن و بدون نیاز به بستری طولانی انجام می‌شود.

تمام مراحل قبل، حین و بعد از کاشت، به طور دقیق پایش می‌شود تا بیمار بهترین نتیجه درمانی را بگیرد. کارشناسان ما در کلینیک ترک اعتیاد دکتر جوادی آماده‌اند تا به‌صورت رایگان به شما مشاوره دهند و بهترین مسیر درمانی را معرفی کنند.

تفاوت نالوکسان و نالتروکسان چیست؟

اگرچه نالوکسان (Naloxone) و نالتروکسان (Naltrexone) هر دو داروهایی هستند که روی گیرنده‌های اپیوئیدی در مغز اثر می‌گذارند، اما هدف، مدت اثر و کاربردشان کاملاً متفاوت است.

نالوکسان: نجات فوری در اوردوز

نالوکسان یک داروی نجات‌دهنده زندگی است که برای درمان اوردوز (مصرف بیش از حد) اپیوئیدها مثل هروئین، فنتانیل یا مورفین به کار می‌رود. این دارو اثر بسیار سریع و فوری دارد (در عرض چند دقیقه)، و به‌صورت تزریقی یا اسپری بینی استفاده می‌شود. نالوکسان گیرنده‌های مغزی اپیوئید را به‌سرعت مسدود می‌کند و تنفس را به حالت طبیعی بازمی‌گرداند که در شرایط اورژانسی حیاتی است.

بااین‌حال، اثر آن کوتاه‌مدت است (معمولاً ۳۰ تا ۹۰ دقیقه)، و گاهی لازم است چند دوز تجویز شود، چون اثر برخی مواد مثل فنتانیل طولانی‌تر است.

نالتروکسان: جلوگیری از بازگشت به مصرف

در مقابل، نالتروکسان برای درمان بلندمدت وابستگی به الکل و اپیوئیدها استفاده می‌شود، نه برای اورژانس. این دارو اثر کندتر اما پایدارتر و طولانی‌تری دارد (تا چند روز یا چند هفته بسته به شکل مصرف). نالتروکسان جلوی لذت ناشی از مصرف مواد را می‌گیرد و به همین دلیل میل و ولع مصرف را کاهش می‌دهد.

نالتروکسان به درد نجات از اوردوز نمی‌خورد و در موارد اورژانسی بی‌اثر است، اما برای پیشگیری از عود بسیار مؤثر است.

کاربردهای نالتروکسان

نالتروکسان یکی از داروهای اصلی و مؤثر در درمان اختلالات مرتبط با مصرف مواد است. این دارو عمدتاً در درمان وابستگی به الکل و مواد افیونی (مثل تریاک، هروئین، مورفین و فنتانیل) به کار می‌رود، اما تحقیقات تازه‌تری نیز نشان داده‌اند که ممکن است در درمان سایر رفتارهای اعتیادگونه نیز نقش داشته باشد. در ادامه به مهم‌ترین کاربردهای نالتروکسان می‌پردازیم:

✔️ ترک الکل
یکی از کاربردهای اصلی نالتروکسان، درمان وابستگی و ترک الکل است. این دارو باعث کاهش «لذت» ناشی از نوشیدن الکل شده و در نتیجه، میل و اشتیاق شدید به مصرف الکل (ولع) را کاهش می‌دهد. مطالعات نشان داده‌اند که نالتروکسان می‌تواند:

• دفعات و شدت دوره‌های پرنوشی را کم کند
• احتمال بازگشت به مصرف سنگین را کاهش دهد
• طبق شواهد علمی، به‌ازای هر ۱۲ نفر درمان‌شده، یک نفر به شکل مؤثری از بازگشت به مصرف سنگین جلوگیری می‌کند.

✔️ ترک مواد افیونی (اپیوئید)
نالتروکسان پس از گذراندن مرحله سم‌زدایی (قطع مصرف مواد به مدت حدود ۷ تا ۱۰ روز) قابل‌استفاده است. این دارو به‌صورت خوراکی، تزریقی ماهانه یا ایمپلنت تجویز می‌شود و با مسدودکردن گیرنده‌های اپیوئیدی در مغز، از اثرگذاری دوباره مواد جلوگیری می‌کند.

نکته مهم این است که اگر فرد دوباره مواد مصرف کند، دیگر لذت و نشئگی احساس نخواهد کرد که همین موضوع انگیزه ادامه مصرف را کاهش می‌دهد. مطالعات نشان داده‌اند که تزریق ماهانه نالتروکسان باعث افزایش میزان ماندگاری در درمان و کاهش عود مصرف می‌شود.

✔️  سایر کاربردهای در حال بررسی (تحقیقات بالینی)
نالتروکسان در حال حاضر برای برخی اختلالات دیگر نیز در حال بررسی است، از جمله:

• کاهش میل به نیکوتین (ترک سیگار)
• درمان اعتیاد به قمار
• کنترل ولع مصرف محرک‌ها مانند مت‌آمفتامین یا کوکائین

اگرچه این کاربردها هنوز به طور رسمی از سوی FDA تأیید نشده‌اند (به‌اصطلاح «off-label use» هستند)، ولی نتایج اولیه تحقیقات امیدوارکننده است.

عوارض نالتروکسان چیست؟

نالتروکسان به‌طورکلی داروی ایمنی محسوب می‌شود، اما مانند هر دارویی ممکن است در برخی افراد عوارضی ایجاد کند. بسیاری از این عوارض خفیف و موقتی هستند و با گذشت زمان یا با تنظیم دوز کاهش می‌یابند. بااین‌حال، آشنایی با این علائم به شما کمک می‌کند تا در صورت نیاز، به‌موقع با پزشک مشورت کنید. در ادامه، مهم‌ترین عوارض نالتروکسان را توضیح می‌دهیم:

عوارض شایع نالتروکسان (در بسیاری از افراد ممکن است دیده شود):

• تهوع (احساس حالت تهوع یا دل‌به‌هم‌خوردگی)
• سردرد
• بی‌خوابی یا بدخوابی
• اضطراب یا بی‌قراری
• درد مفاصل یا عضلات
• سرگیجه یا احساس سبکی سر
• خستگی یا احساس ضعف عمومی
• دل‌درد یا سوءهاضمه

این عوارض معمولاً در هفته‌های اول درمان دیده می‌شوند و اغلب با ادامه مصرف دارو کاهش پیدا می‌کنند.

عوارض خاص در فرم تزریقی نالتروکسان (مثل Vivitrol):

• درد، تورم یا سوزش در محل تزریق
• در موارد نادر: نکروز در محل تزریق (ازبین‌رفتن بافت‌های پوستی و عضلانی در ناحیه تزریق؛ علامتش می‌تواند قرمزی شدید، تاول یا زخم عمیق باشد)

در صورت مشاهده هرگونه واکنش شدید در محل تزریق، لازم است فوراً به پزشک مراجعه شود.

عوارض جدی اما نادر نالتروکسان:

• افزایش آنزیم‌های کبدی (نشانه‌ای از فشار یا التهاب در کبد)
• هپاتیت دارویی (التهاب کبد به دلیل واکنش بدن به دارو)
• زردی پوست یا سفیدی چشم (علامت زردی که ممکن است نشان‌دهنده آسیب کبدی باشد)
• درد در قسمت راست بالای شکم (ناحیه‌ای که کبد قرار دارد، گاهی با علامت RUQ معرفی می‌شود)
• تیره‌شدن رنگ ادرار یا روشن‌شدن رنگ مدفوع که می‌تواند نشانه اختلال در عملکرد کبد باشد

نکته مهم این است که این عوارض در دوزهای استاندارد نالتروکسان نادر هستند و احتمال آسیب جدی به کبد بسیار پایین است. بااین‌حال، پزشک معمولاً پیش از شروع درمان و در طول مصرف دارو، آزمایش عملکرد کبد (تست‌های کبدی) انجام می‌دهد تا از ایمنی درمان اطمینان حاصل شود.

تداخل دارویی نالتروکسان

نالتروکسان، به دلیل تأثیر مستقیم بر گیرنده‌های اپیوئیدی مغز، می‌تواند با برخی داروها واکنش داشته باشد. این تداخل‌ها گاهی می‌توانند باعث کاهش اثربخشی داروها، افزایش عوارض جانبی یا حتی بروز خطرات جدی شوند. در ادامه، به زبان ساده و قابل‌فهم، مهم‌ترین تداخل‌های دارویی نالتروکسان را توضیح می‌دهیم:

✔️ داروهای حاوی اپیوئید (مواد شبه افیونی)

این دسته شامل داروهایی مانند:

• کدئین
• اکسی‌کدون، مورفین، ترامادول
• شربت‌های ضد سرفه حاوی اپیوئید
• لوپرامید (داروی ضداسهال که در دوز بالا شبیه اپیوئید عمل می‌کند)

نالتروکسان با این داروها تداخل مستقیم دارد، زیرا گیرنده‌هایی را که این داروها روی آن‌ها اثر می‌گذارند، مسدود می‌کند. در نتیجه:

🔸اثر تسکینی یا آرام‌بخشی این داروها از بین می‌رود.
🔸اگر فردی تلاش کند با دوز بالا اثر دارو را «بشکند»، ممکن است دچار دپرسیون تنفسی (کند یا توقف تنفس) شود که یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات است.

✔️ تیوریدازین (Thioridazine)
دارویی است که برای برخی بیماری‌های روان‌پزشکی مانند اسکیزوفرنی استفاده می‌شود. اگر با نالتروکسان هم‌زمان مصرف شود، ممکن است باعث علائم زیر شود:

• خواب‌آلودگی شدید
• بی‌حالی و لتارژی (حالت کرختی و کاهش سطح هوشیاری)

✔️ یوهیمبین (Yohimbine)
یوهیمبین ترکیبی گیاهی است که گاهی به‌عنوان مکمل برای بهبود عملکرد جنسی یا کاهش وزن استفاده می‌شود. مصرف آن هم‌زمان با نالتروکسان می‌تواند باعث:

• افزایش فشارخون
• تپش قلب
• بی‌قراری و اضطراب شدید

شود، به‌ویژه در افرادی که زمینه مشکلات قلبی یا اضطرابی دارند.

✔️ داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) در دوز بالا

• ایبوپروفن
• ناپروکسن
• دیکلوفناک

اگر این داروها در مقدار بالا مصرف شوند و هم‌زمان فرد در حال مصرف دوز بالای نالتروکسان نیز باشد، ممکن است خطر آسیب به کبد افزایش یابد.

آیا نالتروکسان اعتیادآور است؟

خیر، نالتروکسان اعتیادآور نیست. این دارو برخلاف مواد مخدر یا برخی داروهای آرام‌بخش، هیچ‌گونه اثر «سرخوشی» یا نشئگی ایجاد نمی‌کند و فرد را به خود وابسته نمی‌سازد. نالتروکسان به‌عنوان یک آنتاگونیست گیرنده‌های اپیوئیدی عمل می‌کند، یعنی گیرنده‌هایی را که مواد مخدر روی آن‌ها اثر می‌گذارند، مسدود می‌کند بدون اینکه خودش آن گیرنده‌ها را فعال کند.

به همین دلیل، حتی اگر فرد مصرف نالتروکسان را قطع کند، دچار علائم ترک نمی‌شود و نیاز به افزایش دوز برای حفظ اثر آن هم وجود ندارد. این ویژگی‌ها باعث می‌شوند نالتروکسان گزینه‌ای ایمن برای درمان وابستگی به الکل یا مواد افیونی باشد.

موارد احتیاط و منع مصرف نالتروکسان

پیش از شروع درمان با نالتروکسان، لازم است برخی شرایط جسمی و پزشکی بیمار به‌دقت بررسی شود، چون در برخی موارد مصرف این دارو می‌تواند خطرناک باشد یا باید با احتیاط زیاد انجام شود. در ادامه، مهم‌ترین موارد احتیاط و منع مصرف نالتروکسان را به زبان ساده توضیح می‌دهیم:

• بیماری فعال کبد یا آنزیم‌های کبدی بالا
  اگر فرد دچار بیماری فعال کبدی باشد، یا آزمایش خون او نشان دهد که آنزیم‌های کبد (AST و ALT) بیشتر از ۳ برابر حد نرمال هستند، استفاده از نالتروکسان ممکن است خطرناک باشد. این دارو به طور طبیعی در کبد متابولیزه (تجزیه) می‌شود و می‌تواند در دوز بالا یا در افراد حساس باعث هپاتوتوکسیسیتی (آسیب به بافت کبد) شود؛ بنابراین، بررسی منظم عملکرد کبد در طول درمان ضروری است.
• مصرف فعلی یا اخیر مواد افیونی (در ۷ روز گذشته)
  اگر فرد اخیراً مواد افیونی مانند هروئین، متادون، ترامادول یا حتی شربت‌های کدئین مصرف کرده باشد، شروع نالتروکسان می‌تواند باعث سندرم ترک حاد و شدید شود. این یعنی بدن ناگهان دچار علائم شدید ترک مانند درد، اضطراب، تهوع، بی‌قراری و لرز می‌شود. برای جلوگیری از این وضعیت، فرد باید حداقل ۷ تا ۱۰ روز از مصرف هر نوع اپیوئید خودداری کرده باشد و تست اعتیاد منفی باشد.
• نیاز به جراحی یا مصرف داروهای مسکن قوی در آینده نزدیک
  در مواقعی که بیمار به جراحی یا درمان با داروهای ضددرد قوی نیاز دارد (مثل مورفین یا فنتانیل)، مصرف نالتروکسان می‌تواند یک مانع باشد. چون این دارو اثر مسکن‌های اپیوئیدی را مسدود می‌کند و ممکن است در شرایط اورژانسی امکان کنترل مؤثر درد وجود نداشته باشد؛ بنابراین پزشک باید از قبل در جریان مصرف نالتروکسان باشد.
• بارداری و شیردهی
  نالتروکسان در دوران بارداری در رده B قرار دارد، یعنی در مطالعات حیوانی مشکلی دیده نشده، ولی هنوز اطلاعات کافی درباره ایمنی آن در انسان وجود ندارد؛ بنابراین در دوران بارداری یا شیردهی، فقط در صورت ضرورت و با نظر پزشک متخصص تجویز می‌شود.
• افسردگی شدید یا افکار خودآزاری
  اگر فرد سابقه افسردگی شدید یا افکار خودکشی داشته باشد، مصرف نالتروکسان باید با پایش دقیق روان‌پزشکی همراه باشد. هرچند نالتروکسان به‌خودی‌خود باعث افسردگی نمی‌شود، اما در برخی افراد می‌تواند خلق را تحت‌تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، حمایت روانی مداوم ضروری است.

جمع‌بندی

نالتروکسان دارویی استراتژیک در درمان وابستگی به الکل و مواد افیونی که با مهار گیرنده‌های مغزی اپیوئیدی، لذت ناشی از مصرف مواد را از بین می‌برد و به فرد در کنترل ولع و جلوگیری از عود کمک می‌کند.
این دارو در اشکال مختلف از جمله قرص، تزریق ماهانه و ایمپلنت زیرجلدی در دسترس است و باید با درنظرگرفتن شرایط پزشکی، روانی و سبک زندگی بیمار تجویز شود. نالتروکسان اگرچه دارویی غیر نشئه‌آور و غیراعتیادآور است، اما نیاز به مصرف دقیق، پایش منظم و حمایت تخصصی دارد. درمان موفق زمانی حاصل می‌شود که دارو با برنامه‌ای جامع و علمی ترکیب شود.

در کلینیک ترک اعتیاد دکتر جوادی، ما با بهره‌گیری از جدیدترین روش‌های علمی، از جمله درمان با نالتروکسان (خوراکی، تزریقی یا ایمپلنت)، به بیماران کمک می‌کنیم تا مسیر ترک را با اطمینان و حمایت کامل طی کنند.

در این مرکز، ارزیابی تخصصی قبل از درمان، بررسی وضعیت کبد، پایش علائم روانی، مشاوره فردی و گروهی، و درمان‌های تلفیقی انجام می‌شود تا بیمار نه‌تنها به ترک برسد، بلکه در مسیر پایدار ماندن در بهبودی نیز حمایت شود.

سؤالات متداول

1. بعد از چه مدت می‌توانم درمان با نالتروکسان را شروع کنم؟
   برای شروع ایمن درمان با نالتروکسان، باید حداقل ۷ تا ۱۰ روز از آخرین مصرف مواد افیونی گذشته باشد و آزمایش ادرار منفی باشد. این فاصله برای پیشگیری از بروز علائم ترک حاد ضروری است.
2. اگر یک نوبت قرص را فراموش کنم چه باید بکنم؟
   در صورت فراموش‌کردن، به‌محض یادآوری دارو را مصرف کنید؛ مگر اینکه به زمان دوز بعدی خیلی نزدیک باشید.
   هرگز دوز بعدی را دوبرابر نکنید، چون ممکن است باعث افزایش عوارض شود.
3. آیا می‌توانم هم‌زمان با نالتروکسان، داروی مسکن اپیوئیدی مصرف کنم؟
   خیر. نالتروکسان اثر داروهای اپیوئیدی را کاملاً خنثی می‌کند. تلاش برای مصرف دوز بالا ممکن است به مسمومیت یا حتی دپرسیون تنفسی (توقف تنفس) منجر شود.

۱۴۰۴/۰۵/۱۳